Ekfrase av eit upublisert fotografi

Ekfrase av eit upublisert fotografi 0

Ei biletskildring

Tretten menn oppheld seg i eit rom, berre eit fåtal av dei ser mot fotografen. Likevel verkar fotografiet eg ser på å vera oppstilt.

I ein benk langs langsida av rommet sit fire menn, tilsynelatande i eigne tankar. Mannen nærast fotografen har hendene i lomma på den mørke kvardagsdressen. Augo hans er lukka, han knip dei saman. Det noko anstrengde andletsuttrykket står i kontrast til resten av kroppen: Han sit henslengt i benken, slik at vesten han har under jakka krøller seg. På andre sida av bordet sit ein annan mann bøygd over bordflata og kviler hovudet på armane. Blodårene i tinningen som vender mot kameraet er blodfulle og spente. Dei fleste andre i rommet ser vekk eller ned. Ein av dei sit tett mot eitt av vindauga i rommet, som om han kikkar ut. Men stolen han sit på er låg, og vindauget er til samanlikning høgt: det kan såleis ikkje vera mykje av verda utanføre glasrutene han ser. Han har ryggen mot fotografen. For eit oppstilt fotografi er dette eit underleg grep. Kvifor sit han slik? Kva ser han på?

Berre fire menn ser direkte på fotografen. Ein av dei smiler med munnen. Tennene viser. Likevel ser det meir ut som eit konvensjonelt påtatt smil, enn eit ektefølt eitt. Den dobbelspente dressjakka hans er litt for stram slik han sit, lett framoverbøygd, og lagar folder over brystet og skuldrene. Ein annan, som sit midt imot fotografen ved bordet i forgrunnen, ser merksamt, nesten forventningsfullt mot linsa. Han smiler ikkje, men ser heller ikkje ut til å vere motvillig. Dei små rynkene rundt auga hans hintar om at dette normalt sett er ein smilande person. Morar han seg over situasjonen? Bak han, ved sida av mannen som sit med ryggen til kameraet, står ein annan mann lent mot vindaugskarmen. Han kikkar mot kamera, med eit noko avventande blikk. Måten huda ligg i panna hans underbyggjer dette litt spørjande uttrykket. Uttrykket blir vidare forsterka av det undrande draget som ligg over og mellom augebryna hans. Som mannen i benken, har også denne mannen hendene i lomma.

Den siste av dei fire som ser direkte mot fotografen sit på ein av stolane bakarst i rommet. Han kviler høgrehanda på bordet han sit ved, slik at gifteringen viser. Det slår meg at det berre er denne personen sine hender som er synlege i fotografiet. Og mannen skil seg ut på fleire måtar enn dette. Mellom anna har han, som den einaste av tretten menn, tydeleg rørt på seg under eksponeringa, slik at både ansiktstrekka og venstrearmen hans uskarpe. Han har dessutan kvit jakke på - ikkje grå som dei fleste andre - over ein vest med brokademønster, kvitskjorte med krage og slips.

Mannen med synlege hender, giftering og kvit jakke er ein av dei tilsette ved mannsavdelinga på Neevengården i 1931, året då fotografiet vart teke. Med seg i rommet har han ein annan kvitkledd kollega. Desse to ser ut til å ha ansvar for dei eleve pasientane i daglegstova medan fotografen er på besøk. Fleire av stolane i rommet står tomme, så her er det tydeleg plass til fleire.

Det er høgt under taket, og bakveggen er dekt med staselege og høgreiste vindauge. Sprossene er kvite og toppen av vindauga er fint pynta med florlette gardinkapper, som lett slepp inn dagslyset. Veggane i rommet, eit slags fellesrom, er dekorert som eit veggmåleri i fleire samankopla friser. Frisene viser frodige landskap, med fjell og fjordar, blomar, fuglar som fyk over bølgjene. Øvst til venstre i veggmåleriet sit ei ørn på ei grein og speidar utover eit typisk vestnorsk landskap. I motsett hjørne sit ein person, kontemplativt, med hovudet kvilande i den eine handa. Også denne figuren er omgitt av natur. Vertikale friser med fruktranker sildrar liksom ned mellom vindauga.

Sjølv om fotografiet er i svart/kvitt, kan ein tenkje seg at måleriet bognar med fargar og liv.

Takhøgda, dei store vindaugo og lyset gir ei kjensle av luft og lettheit. Motiva i veggmåleriet gir assosiasjonar til fridom. Det er som om fotografiet insisterer på at veggane i rommet berre er til pynt, og at verda som ligg utanføre asylet, er like tilgjengeleg for pasientane no, som den var før dei vart innlagt.

Fotografiet [Neevengården 1931] er tatt av Atelier KK (ubb-kk-n-348-032). Det er registrert i Marcus, men ikkje publisert. Ettersom fotografiet er frå 1931, veit ein dessutan at pasientar på psykiatriske institusjonar ikkje hadde reell mydigheit til å motsetje seg å bli fotografert, noko som skapar ein ytterlegare etisk utfordring knytt til bruk og publisering av pasientfotografi. Medisinhistorikar Per Haave stadfestar at pasientar var «fratatt all ‘kompetanse’ til å avgi samtykke og på annen måte medvirke til behandling.» (Haave, Ambisjon og Handling, 2008, 320) Sjølv etter ei revidering av sinnssjukelova i 1935, som mellom anna opna opp for frivillig innlegging, hadde ikkje umyndiggjorte pasientar reelle rettar til å påverke korleis dei vart behandla. Pasientar sin rett til å ta sjølvstendige avgjerdsler i samband med eigen behandlingssituasjon vart ikkje lovfesta før i Legelova av 1980. Då vart også retten til informasjon om helsetilstand og behandling lovfesta. (Sjå t.d. Asbjørn Kjønstad, «Pasientrettighetenes framvekst», 1992, 215)

Sidan fotografiet viser pasientar på ein psykiatrisk institusjon, inneheld det helseopplysningar. Personane i fotografiet er difor sladda for å vareta den einskilde sin rett til privatliv og anonymitet. For vidare lesing om sladd og bruk av problematiske fotografi, sjå Marthe Fjellestad, "Å vise vanskelige bilder", 2021; Jorun Larsen, "Sladd og anonymisering: eit forskingsetisk vilkår – ein omsorgens estetikk", i Tidsskrift for Omsorgsforskning, 2/2025.

Denne skildringa er skrive for å danne eit bilete av, og ei interesse for, det som finst i samlingane, men som ikkje er umiddelbart tilgjengeleg digitalt.